Sprężarki, akcesoria, przekaźniki
Sprężarka nie uruchamia się, buczy, wyłącza po kilku sekundach albo pracuje bez skutecznego chłodzenia? Przyczyną może być kompresor, lecz także przekaźnik rozruchowy, PTC, klixon, kondensator, sterownik lub sam układ chłodniczy. Przed zakupem porównaj oznaczenie urządzenia i sprężarki, czynnik, zasilanie, wydajność oraz zgodny zestaw rozruchowy.
Sprężarka czy układ rozruchowy – co rzeczywiście uległo awarii?
Sprężarka wymusza obieg czynnika chłodniczego między parownikiem a skraplaczem. W tradycyjnych konstrukcjach jednofazowych silnik sprężarki jest uruchamiany przez przekaźnik prądowy, element PTC albo inny dedykowany układ startowy. Zabezpieczenie termiczne, potocznie nazywane klixonem, odłącza zasilanie przy nadmiernym prądzie lub temperaturze. W niektórych wykonaniach stosuje się również kondensator rozruchowy lub pracy.
Sprężarki o zmiennej prędkości współpracują natomiast z dedykowanym falownikiem. Nie mają takiego samego sposobu sterowania jak zwykły kompresor ON/OFF, dlatego podłączenie klasycznego przekaźnika rozruchowego do sprężarki inwerterowej nie jest prawidłową metodą naprawy.
Sam brak chłodzenia nie przesądza o uszkodzeniu kompresora. Sprężarka może działać, a urządzenie nie osiągać temperatury z powodu ubytku czynnika, niedrożności kapilary lub zaworu rozprężnego, oblodzonego parownika, niesprawnego wentylatora, zabrudzonego skraplacza albo nadmiernego dopływu ciepła przez drzwi i uszczelki.
Objawy i właściwa kolejność diagnostyki
| Objaw | Możliwe przyczyny | Co sprawdzić | Jak rozumieć wynik |
| Sprężarka nie wydaje żadnego dźwięku | brak zasilania, termostat lub sterownik nie podaje sygnału, przerwany przewód, otwarte zabezpieczenie termiczne, uszkodzony falownik | zasilanie urządzenia, połączenia, ciągłość zabezpieczenia po ostygnięciu, sygnał sterujący według dokumentacji | brak napięcia dochodzącego do układu sprężarki kieruje diagnostykę w stronę sterowania, a nie samego kompresora |
| Słychać buczenie, po kilku sekundach następuje kliknięcie | niesprawny PTC lub przekaźnik, utrata pojemności kondensatora, zbyt niskie napięcie, brak wyrównania ciśnień, zablokowany mechanizm lub zwarcie uzwojenia | zestaw rozruchowy, kondensator, uzwojenia i warunki ponownego startu | kliknięcie zwykle oznacza zadziałanie zabezpieczenia, ale nie wskazuje jeszcze, który element wywołał przeciążenie |
| Sprężarka rusza dopiero po dłuższej przerwie | gorący PTC, otwarte zabezpieczenie termiczne, utrudniony start przy niewyrównanym ciśnieniu | odłączyć urządzenie i pozwolić elementom ostygnąć; czas wymagany przez producenta może wynosić kilka lub więcej minut | jednorazowy poprawny start po ostygnięciu nie potwierdza pełnej sprawności; trzeba ustalić przyczynę wcześniejszego przegrzania |
| Kompresor pracuje, lecz urządzenie słabo chłodzi | nieszczelność, niedrożność, zużycie mechaniczne sprężarki, niesprawny wentylator, zabrudzony skraplacz, problem z odszranianiem | temperatury, przepływ powietrza, oszronienie parownika, czystość skraplacza, a serwisowo także ciśnienia i szczelność | poprawne uzwojenia potwierdzają jedynie stan elektryczny; nie dowodzą prawidłowej wydajności sprężania |
| Sprężarka pracuje niemal bez przerwy | zbyt duże obciążenie cieplne, nieszczelne drzwi, zanieczyszczony skraplacz, błędny odczyt czujnika, ubytek czynnika lub za mała wydajność sprężarki | temperaturę komór, uszczelki, wentylatory, skraplacz i czujniki | ciągła praca może być skutkiem problemu poza sprężarką; jej wymiana bez sprawdzenia układu nie usuwa takiej przyczyny |
W układzie z PTC nie należy wielokrotnie wyłączać i natychmiast włączać urządzenia. Gorący element rozruchowy ma wysoką rezystancję, a ciśnienia po obu stronach sprężarki mogą nie być jeszcze wyrównane. Kolejne nieudane próby powodują ponowne zadziałanie zabezpieczenia i utrudniają ocenę usterki.
Jak sprawdzić uzwojenia sprężarki?
Pomiar wykonuje się przy odłączonym zasilaniu, po zdjęciu kompletnego zestawu rozruchowego z hermetycznych wyprowadzeń sprężarki. Kondensator musi zostać bezpiecznie rozładowany zgodnie z procedurą serwisową. Nie wolno rozpoznawać zacisków C, R/M i S wyłącznie po ich położeniu – układ pinów należy potwierdzić na schemacie lub w karcie konkretnego modelu.
W typowym jednofazowym silniku z trzema wyprowadzeniami należy:
- Zmierzyć rezystancję każdej z trzech par zacisków.
- Sprawdzić, czy żadna para nie wykazuje przerwy.
- Porównać wyniki z kartą techniczną sprężarki, jeżeli podaje rezystancje uzwojenia pracy i rozruchowego.
- Sprawdzić rezystancję izolacji między każdym zaciskiem a metalową obudową odpowiednim miernikiem izolacji.
W prawidłowo rozpoznanym układzie rezystancja między końcami uzwojenia pracy i rozruchowego odpowiada w przybliżeniu sumie dwóch pomiarów wykonanych względem zacisku wspólnego. Nieskończona rezystancja jednej gałęzi wskazuje na przerwę, ale w sprężarce z wewnętrznym zabezpieczeniem pomiar trzeba powtórzyć po jej całkowitym ostygnięciu. Wyraźna upływność do obudowy oznacza uszkodzenie izolacji.
Zgodne rezystancje nie wykluczają zwarć międzyzwojowych ani problemu mechanicznego. Omomierz nie sprawdza też wydajności zaworów i stopnia zużycia części tłoczącej. Wartości liczbowe są różne dla poszczególnych sprężarek, temperatur uzwojenia oraz wersji zasilania, dlatego nie należy stosować jednej „prawidłowej liczby omów” do całej kategorii.
Kontrola przekaźnika, PTC, klixona i kondensatora
Zabezpieczenie termiczne
Po ostygnięciu odłączone zabezpieczenie zewnętrzne powinno wykazywać ciągłość. Brak przejścia może oznaczać uszkodzenie albo nadal otwarty styk po przeciążeniu. Jeżeli po schłodzeniu odzyskuje ciągłość, trzeba znaleźć powód jego zadziałania: trudny rozruch, zbyt małe napięcie, wadliwy przekaźnik, przeciążenie układu lub przegrzewanie sprężarki.
Przekaźnik elektromechaniczny i PTC
Sposób pomiaru zależy od konstrukcji. W przekaźniku elektromechanicznym liczą się właściwe styki, pozycja montażowa i parametry załączenia oraz odłączenia uzwojenia startowego. Prosta kontrola ciągłości pozwala wykryć przerwę lub trwale wypalony styk, ale nie zawsze pokaże nieprawidłowe działanie podczas rzeczywistego rozruchu.
PTC mierzy się po wystudzeniu i odłączeniu od sprężarki. Pęknięta pastylka, ślady przegrzania, luźne fragmenty wewnątrz obudowy albo wynik niezgodny z dokumentacją przemawiają za wymianą. Rezystancja PTC zależy od typu i temperatury, więc nie należy dobierać zamiennika tylko dlatego, że pasuje na trzy piny.
Kondensator
Kondensator należy odłączyć i bezpiecznie rozładować, a następnie zmierzyć jego pojemność miernikiem z odpowiednią funkcją. Wynik porównuje się z wartością i tolerancją nadrukowaną na obudowie. Znacznie obniżona pojemność może powodować buczenie, brak startu oraz zadziałanie klixona.
Nowy kondensator musi mieć właściwą pojemność, przeznaczenie rozruchowe lub pracy oraz napięcie znamionowe nie niższe od wymaganego. Samo podobieństwo wymiarów i końcówek nie wystarcza.
Pomiary pod napięciem, kontrola prądu rozruchowego i wymuszanie pracy sprężarki są przeznaczone wyłącznie dla wykwalifikowanego technika. Nie wolno trwale zwierać uzwojenia rozruchowego, omijać zabezpieczenia termicznego ani podłączać pinów metodą prób. Takie działanie grozi porażeniem, pożarem i zniszczeniem kompresora.
Dostęp do części elektrycznych sprężarki
W domowych chłodziarkach sprężarka znajduje się zwykle w dolnej, tylnej części obudowy. Po odsunięciu urządzenia i zdjęciu osłony komory maszynowej widoczna jest metalowa obudowa kompresora. Przekaźnik, PTC i klixon są osadzone na jego hermetycznych pinach pod plastikową osłoną zacisków.
Przed demontażem warto sfotografować przewody i zanotować oznaczenia części. Osłonę trzeba zdejmować bez wyginania pinów, a element rozruchowy ściągać równomiernie. Obluzowany lub przegrzany zacisk może zwiększać opór połączenia i wywoływać objawy podobne do uszkodzenia przekaźnika.
W klimatyzatorach sprężarka znajduje się zazwyczaj w jednostce zewnętrznej albo wewnątrz zwartej obudowy urządzenia przenośnego. Droga dostępu oraz układ kondensatorów i sterowania zależą od konstrukcji. Przed demontażem należy posłużyć się instrukcją właściwego modelu, a nie procedurą przeznaczoną dla lodówki.
Co obejmuje wymiana sprężarki?
Wymiana hermetycznej sprężarki nie polega na samym przełożeniu podzespołu. Wymaga odzyskania czynnika, rozłączenia połączeń rurowych, prawidłowego lutowania lub zastosowania zatwierdzonego systemu złączy, wymiany filtra odwadniającego, wykonania próżni, próby szczelności i napełnienia układu właściwym czynnikiem w ilości przewidzianej dla urządzenia.
Po otwarciu obiegu należy zastosować nowy filtr odwadniający. Pozostawienie starego filtra zwiększa ryzyko wilgoci, zanieczyszczeń, zablokowania elementu rozprężnego i uszkodzenia oleju. W profesjonalnej diagnostyce układu wykorzystuje się odpowiednie manometry chłodnicze oraz wyposażenie do odzysku, próżni i ważenia czynnika.
Otwarcie układu chłodniczego, praca z palnikiem oraz obsługa czynników palnych, takich jak R600a lub R290, wymagają kwalifikacji, właściwych narzędzi, wentylowanego stanowiska i procedur przeznaczonych dla danego czynnika. Czynności te nie są przeznaczone dla osoby bez przygotowania.
Jak dobrać sprężarkę i akcesoria rozruchowe?
Najbezpieczniejszą podstawą doboru jest katalogowa zgodność z pełnym oznaczeniem urządzenia oraz danymi z etykiety starej sprężarki. Przy zamienniku należy potwierdzić co najmniej:
- czynnik chłodniczy i zgodny olej;
- napięcie, częstotliwość i liczbę faz;
- technologię ON/OFF albo inwerterową;
- zakres zastosowania LBP, MBP lub HBP;
- wydajność chłodniczą w porównywalnych warunkach pomiarowych;
- moment rozruchowy LST lub HST i rodzaj elementu rozprężnego;
- położenie oraz średnice króćców;
- mocowania, wymiary i dopuszczalną pozycję pracy;
- właściwy przekaźnik, PTC, klixon, falownik i kondensatory.
Moc podana w watach jako pobór elektryczny ani potoczne określenie mocy w HP nie zastępują porównania wydajności chłodniczej. Dwa kompresory o podobnych wymiarach mogą pracować z innym czynnikiem, mieć odmienny zakres temperatur parowania albo wymagać zupełnie innego zestawu startowego.
Przekaźnik i zabezpieczenie powinny być dobierane do konkretnego modelu sprężarki, napięcia, częstotliwości i charakterystyki silnika. Uniwersalny zestaw rozruchowy może uruchomić niektóre sprężarki podczas próby, lecz nie potwierdza prawidłowej ochrony uzwojeń ani bezpiecznej pracy długoterminowej.
Do identyfikacji urządzenia przygotuj pełne dane z tabliczki znamionowej. Dla Electrolux i AEG potrzebny jest pełny PNC/Prod.No., a dla urządzeń Whirlpool, Bauknecht, Indesit i Hotpoint numer serwisowy, często 12-cyfrowy i rozpoczynający się od 85. Oprócz tego odczytaj cały model sprężarki, czynnik, zasilanie i oznaczenia dotychczasowych elementów rozruchowych. Zdjęcie samego złącza lub obudowy nie potwierdza zgodności.
FAQ – sprężarki i przekaźniki chłodnicze
Czy klikający klixon oznacza uszkodzoną sprężarkę?
Nie. Kliknięcie informuje o rozłączeniu zasilania przez zabezpieczenie. Powodem może być wadliwy PTC, przekaźnik lub kondensator, zbyt niskie napięcie, brak wyrównania ciśnień, przegrzanie albo uszkodzenie elektryczne bądź mechaniczne sprężarki.
Czy można zamontować dowolny przekaźnik pasujący na piny?
Nie. Zgodne złącze nie oznacza właściwej charakterystyki załączenia. Przekaźnik, PTC i klixon dobiera się do modelu sprężarki, zasilania, zastosowania oraz wymagań producenta.
Czy prawidłowa rezystancja uzwojeń potwierdza sprawność kompresora?
Nie w pełni. Pomiar wykrywa przede wszystkim przerwę, część zwarć i uszkodzenie izolacji. Nie ocenia wydajności sprężania, stanu zaworów ani zachowania silnika pod obciążeniem.
Dlaczego sprężarka nie uruchamia się zaraz po wyłączeniu?
PTC może być nadal gorący, a ciśnienie po stronie tłocznej i ssawnej niewyrównane. Należy odczekać czas przewidziany dla danej konstrukcji zamiast wielokrotnie włączać urządzenie.
Czy przy wymianie sprężarki trzeba wymienić filtr odwadniający?
Tak. Otwarcie układu i wymiana głównego podzespołu wymagają montażu nowego, właściwie dobranego filtra. Używany filtr może oddać zatrzymaną wilgoć i zanieczyszczenia do naprawionego obiegu.
Jakie dane są potrzebne do doboru kompresora?
Potrzebne są pełne oznaczenie urządzenia, dane ze starej sprężarki, rodzaj czynnika, napięcie i częstotliwość, technologia sterowania, zakres temperatur parowania, wydajność, rodzaj rozruchu, króćce oraz mocowania.
